Toegang tot een onafhankelijke rechter en toegang tot een onafhankelijke advocaat is een elementair mensenrecht maar bepaald niet vanzelfsprekend, weet Hans Gaasbeek, bestuurslid van de stichting Advocaten zonder Grenzen Nederland.
Ieder individu heeft recht op toegang tot een onafhankelijke rechter en toegang tot een onafhankelijke advocaat. In veel landen zijn deze elementaire mensenrechten echter bepaald niet vanzelfsprekend, weet Hans Gaasbeek, bestuurslid van de stichting Advocaten zonder Grenzen Nederland. Hij en zijn collega’s ondersteunen daarom zowel rechtzoekenden als advocaten in het buitenland bij het verbeteren van de lokale rechtshulpverlening. ”Als advocaat hoor je ergens je tanden in te zetten en niet los te laten.”
Op de website van Advocaten zonder Grenzen Nederland is het voor de leek moeilijk enige lijn in de activiteiten te ontdekken. Kunt u zich dat voorstellen?
”Dat is goed te begrijpen. De doelstelling van Advocaten zonder Grenzen Nederland is namelijk veelomvattend. Het ’access to justice’ beginsel is een ruim begrip en het hangt van de specifieke lokale problematiek af hoe je dat invult en uitwerkt. We richten ons soms op de algehele verbetering van het systeem van toegang tot het recht, maar vaak ook op de concrete ondersteuning van deelnemers aan dat systeem. Het kan dan om individuen gaan, zoals bijvoorbeeld een gedetineerde minderjarige, of om groeperingen die in een sociaal en economisch afhankelijke positie verkeren of op basis van politieke of religieuze opvattingen worden vervolgd. En niet te vergeten om advocaten, want het verlenen van rechtshulp aan dit soort groeperingen is vaak even gevaarlijk als het er zelf toe behoren.”
Nederlandse advocaten zijn doorgaans mensen die bovengemiddeld goed voor zichzelf kunnen opkomen. Hoezo hebben buitenlandse advocaten hulp nodig bij de uitoefening van hun vak?
”Ons rechtsbestel maakt het mogelijk dat advocaten in vrijheid en onafhankelijkheid, zonder invloed van overheid en rechtspraak, rechtzoekenden kunnen adviseren en helpen. Maar in het bijzonder buitenlandse mensenrechtenadvocaten wordt de voet dwars gezet door regimes die het met die mensenrechten niet zo nauw nemen. Dat kan heel ver gaan. Mensenrechtenadvocaten in het noorden van India bijvoorbeeld werken onder uiterst moeilijke omstandigheden en vaak met gevaar voor eigen leven aan de verbetering van de mensenrechtensituatie in Jammu en Kashmir. Er is daar al een mensenrecht-advocaat ontvoerd en omgebracht door militairen en de Deken van de Orde van Advocaten en diens secretaris zitten al heel lange tijd achter tralies. De regering maakt feitelijk elke vorm van informatie-uitwisseling over Jammu en Kashmir onmogelijk. Een uiterst zorgelijke situatie.”
Wat kan een vrijwilligersorganisatie als Advocaten zonder Grenzen Nederland daaraan doen?
”Misschien is het goed om eerst in het algemeen iets te zeggen over de projectmatige manier waarop we werken. Bij langlopende projecten die gericht zijn op structurele ondersteuning verblijft een Nederlandse advocaat vaak gedurende enkele maanden ter plaatse. Een voorbeeld daarvan is ons project in Suriname, dat is gericht op de invoering van rechtshulp door advocaten aan in verzekering gestelde minderjarigen. Veel projecten bestaan echter uit kortere missies, zogenaamde fact finding missions en één of meerdere acties. Jammu en Kashmir is daarvan een goed voorbeeld. We werken daar sinds 2003 intensief samen met de vredesbeweging IKV Pax Christi (IKV) en de Kashmiri Lawyers for Human Rights in Srinagar. In 2004 en 2006 zijn we in India op werkbezoek geweest. Daar hebben we gesproken met advocatenorganisaties, het Rode Kruis, Artsen zonder Grenzen, journalisten, politici, universiteitsdocenten en studenten. De rapportages die we maken brengen we vervolgens naar buiten, om zo het isolement waarin deze collega’s terecht zijn gekomen te verbreken.
Ook hebben we samen met het IKV met succes een belangrijke Indiase advocaat, Parvez Imroz, voorgedragen voor een internationale Ludovic Trarieux mensenrechtenprijs. Overigens werd ons de laatste keer een visum geweigerd, waaruit blijkt dat de autoriteiten niet gediend zijn van onze activiteiten daar. En helaas is het IKV inmiddels gestopt met haar werk daar, terwijl de situatie nog steeds even erg is.”
Is het niet buitengewoon frustrerend om zoveel energie te steken in iets wat weinig tot geen zoden aan de dijk zet?
”Ook al lijken onze werkzaamheden soms niet veel zoden aan de dijk te zetten, we horen van collega’s ter plaatse dat ze er erg blij mee zijn, omdat de regering wel degelijk gevoelig blijkt voor dit soort buitenlandse aandacht. Het geeft henzelf het gevoel er niet alleen voor te staan en ook een zekere bescherming te genieten. Bovendien zijn er ook projecten waar we zichtbaar een verschil maken, zoals in Suriname. Dat neemt niet weg dat het soms frustrerend is. Aan de andere kant: als advocaat hoor je ergens je tanden in te zetten en niet los te laten. Het feit dat we ondersteuning bieden vanuit de professionaliteit van de advocaat zoals wij die kennen maakt onze inspanningen vaker wel dan niet effectief. Maar het verbeteren van mensenrechten is sowieso een zaak van de lange adem, dat weet iedereen die zich daarmee bezighoudt.”
In Nederland zijn een kleine 60 advocaten actief binnen Advocaten zonder Grenzen. Er is geen landelijk bureau, geen secretariële ondersteuning, geen professionele fondsenwerving. Tegenwoordig zeggen ze dan: dan kan beter.
”Het voordeel van een kleine en platte organisatie is dat we buitengewoon flexibel en slagvaardig zijn. Maar een aantal zaken kunnen zeker beter. Onze zusterorganisaties in België en Frankrijk bijvoorbeeld zijn al een stap verder, daar staat de ondersteunende staf gewoon op de loonlijst. Wij moeten de funding steeds per project rond zien te krijgen. We zijn nu een missie naar Zimbabwe aan het plannen: daar zoeken we dan passende partijen bij, naast onze vaste donateurs zoals de Orde van Advocaten. We dragen op dit moment ook veel kosten zelf of krijgen ondersteuning in natura van collega-kantoren. We hebben zeker de ambitie om Advocaten Zonder Grenzen Nederland uit te bouwen tot een meer professionele organisatie omdat we dan nog effectiever kunnen zijn. En een stevigere organisatie maakt ook het zoeken van funding eenvoudiger. Tot die tijd zijn we blij met iedere vorm van ondersteuning. Het zou bijvoorbeeld mooi zijn als de Nederlandse Gerechtsdeurwaarders een steentje zouden bijdragen: zij hebben immers ook een rol als het gaat om toegang tot het recht.”
Dit is in feite een privé-initiatief dat deels voortkomt uit solidariteit met vakgenoten. Zou de Nederlandse overheid niet meer moeten doen?
”Feit is dat de huidige bezuinigen ook de ontwikkelingshulp en de steun aan minder bedeelde landen raken. Maar over het algemeen mogen we best trots zijn op de opstelling van veel Nederlandse ambassades in het buitenland. Die in Zimbabwe bijvoorbeeld is echt actief en vangt zelfs politieke vluchtelingen, politici en advocaten op. Men opereert daar heel verstandig in wat een zeer kwetsbaar en instabiel land is. Hetzelfde geldt voor de ambassades in Rusland en Noord-Afrika. We dragen in de zijlijn zeker bij aan de Arabische Lente.”